6 Lỗi Thiết Kế Ánh Sáng Phổ Biến Kiến Trúc Sư Nên Tránh

Qvm
June 21, 2025
8:00 am

Trong quá trình đồng hành với nhiều công trình kiến trúc, LYK nhận thấy có một số lỗi thiết kế ánh sáng lặp đi lặp lại – dù đôi khi rất nhỏ nhưng lại ảnh hưởng lớn đến trải nghiệm không gian. Với góc nhìn của LYK, bài viết này sẽ chia sẻ 6 lỗi thiết kế ánh sáng phổ biến mà các kiến trúc sư nên lưu ý để nâng cao hiệu quả thẩm mỹ và công năng.

Thiết kế ánh sáng quá sáng hoặc quá tối toàn diện

Một trong những lỗi phổ biến nhất trong thiết kế chiếu sáng hiện nay là áp dụng ánh sáng đồng đều một cách cực đoan, dẫn đến không gian hoặc quá sáng chói, hoặc quá tối toàn diện. Đây là sai lầm không chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ, mà còn tác động trực tiếp đến trải nghiệm thị giác, cảm xúc và hiệu quả sử dụng của người trong không gian.

Lỗi thường gặp do không tính toán độ rọi phù hợp cho từng không gian

Nhiều công trình thiết kế ánh sáng theo thói quen: lắp cùng một loại đèn (thường là đèn LED panel sáng trắng) cho toàn bộ trần nhà. Cách làm này thiếu tính phân vùng chức năng và không quan tâm đến ngữ cảnh sử dụng. Ví dụ:

Phòng khách dùng ánh sáng như trong văn phòng — khiến không gian mất đi cảm giác thư giãn
Phòng ngủ bị chiếu sáng toàn phần — làm giảm chất lượng giấc ngủ và cảm giác riêng tư
Nhà hàng chiếu sáng quá mạnh — khiến thực khách thấy chói, không thoải mái

Tình trạng tương tự cũng xảy ra ở chiều ngược lại: khi ánh sáng bị thiết kế quá tối, thiếu lớp nền hoặc không đủ điểm nhấn, tạo cảm giác u ám, tù túng, thậm chí ảnh hưởng đến an toàn khi di chuyển.

Hệ quả: chói mắt, mỏi mắt hoặc không gian mất đi chiều sâu cảm xúc

Ánh sáng quá mạnh, không được kiểm soát góc chiếu và độ rọi, sẽ gây ra hiện tượng:

Chói lóa (glare) – ánh sáng trực tiếp rọi vào mắt, gây khó chịu và giảm tập trung
Mỏi mắt – do độ tương phản quá lớn giữa vùng sáng – tối hoặc ánh sáng lạnh kéo dài
Không gian trở nên phẳng, thiếu chiều sâu – do không có vùng bóng, điểm nhấn hay ánh sáng mềm hỗ trợ

Ngược lại, ánh sáng quá yếu, không đủ độ rọi theo tiêu chuẩn từng khu vực, sẽ:

Khiến người dùng cảm thấy mệt mỏi, buồn ngủ hoặc bất an
Gây khó khăn cho các hoạt động như đọc sách, ăn uống, làm việc
Làm không gian mất đi tính chức năng và không phản ánh đúng tinh thần thiết kế nội thất

Không phân biệt chức năng giữa các vùng sáng

Giải pháp tối ưu không nằm ở việc tăng công suất đèn, mà là thiết kế ánh sáng có phân tầng, có kiểm soát và có cảm xúc. Một số hướng khắc phục hiệu quả:

Phối hợp nhiều nguồn sáng: kết hợp ánh sáng nền (ambient), ánh sáng chức năng (task) và ánh sáng điểm nhấn (accent) để tạo nên bố cục đa lớp, giàu chiều sâu
Sử dụng dimmer: cho phép điều chỉnh độ sáng theo thời điểm, nhu cầu hoặc tâm trạng người dùng — đặc biệt phù hợp với phòng ngủ, phòng khách, nhà hàng
Tăng cường ánh sáng gián tiếp: sử dụng LED dây hắt trần, đèn âm khe, đèn hắt tường… giúp tạo ánh sáng nhẹ nhàng, không gây chói và tăng cảm giác thư giãn
Chọn nhiệt độ màu và CRI phù hợp: với nội thất ấm áp, nên dùng ánh sáng 2700K–3000K; với phòng làm việc nên chọn 4000K. CRI > 90 giúp giữ màu sắc vật liệu và da người chân thực.

Phân loại khu vực và nhu cầu chiếu sáng cụ thể

Một lỗi thường gặp trong thiết kế ánh sáng là sử dụng một loại đèn – một kiểu ánh sáng – cho toàn bộ không gian, bất kể đó là khu vực làm việc, thư giãn, nghỉ ngơi hay giao thông. Cách làm này tuy tiết kiệm chi phí ban đầu và đơn giản hóa thi công, nhưng lại phá vỡ trải nghiệm người dùng, làm giảm hiệu quả sử dụng và thẩm mỹ không gian về lâu dài.

Hậu quả của việc dùng cùng một ánh sáng cho mọi khu vực

Khi không có sự phân biệt giữa các vùng chức năng, rất dễ dẫn đến:

Làm việc trong không gian thiếu sáng hoặc ánh sáng quá ấm, khiến giảm tập trung, dễ buồn ngủ
Thư giãn trong môi trường quá sáng hoặc dùng ánh sáng trắng lạnh, gây căng thẳng và ảnh hưởng nhịp sinh học
Di chuyển trong hành lang, sảnh, cầu thang mà ánh sáng không rõ ràng, gây mất an toàn và thiếu dẫn hướng
Không gian “phẳng” và vô hồn, thiếu cảm xúc, không thể hiện được tính cá nhân hay phong cách thiết kế

Việc này xảy ra phổ biến trong nhiều công trình dân dụng, nhà phố, căn hộ khi chỉ dùng duy nhất đèn downlight âm trần ánh sáng trắng 6000K cho toàn bộ ngôi nhà – từ phòng khách, phòng ngủ đến bếp và hành lang.

Nguyên nhân sâu xa: thiếu chiến lược ánh sáng theo chức năng

Nguyên nhân chính của lỗi này là thiết kế ánh sáng không gắn liền với công năng của từng khu vực. Khi ánh sáng không “phục vụ” đúng nhu cầu người dùng tại chỗ – nó trở nên vô dụng, thậm chí gây cản trở.

Ví dụ:

Phòng ngủ cần ánh sáng dịu, tập trung ở đầu giường hoặc tủ quần áo – không cần chiếu sáng toàn diện
Phòng làm việc cần ánh sáng tập trung, trắng trung tính (4000K–5000K), độ rọi cao để tránh mỏi mắt
Bếp cần ánh sáng rõ, không đổ bóng vào khu vực thao tác nấu nướng
Phòng khách cần ánh sáng nhiều lớp – để có thể chuyển đổi linh hoạt giữa tiếp khách, xem phim, đọc sách…

Giải pháp: xác định chức năng từng khu vực trước khi chọn loại đèn

Để thiết kế ánh sáng hiệu quả và cảm xúc, bước đầu tiên là hiểu rõ mục đích sử dụng của từng khu vực, từ đó lựa chọn loại đèn, nhiệt độ màu, độ rọi và cách bố trí phù hợp:

Không gian	Yêu cầu ánh sáng	Loại đèn phù hợp
Phòng ngủ	Dịu, ấm, dễ chịu, không gây chói	Đèn đầu giường, đèn hắt trần, đèn thả dimmable
Phòng làm việc	Tập trung, ánh sáng trắng trung tính	Đèn bàn, đèn rọi task light, ánh sáng CRI > 90
Phòng khách	Nhiều lớp, linh hoạt tùy hoạt động	LED dây hắt trần, đèn chùm, đèn tường kết hợp dimmer
Bếp	Rõ, không đổ bóng lên mặt bếp, nhiệt độ sáng hơn	Downlight góc hẹp, đèn rọi âm trần, LED dưới tủ bếp
Hành lang, sảnh	Dẫn hướng nhẹ nhàng, không gây chói mắt	Đèn âm sàn, đèn gắn tường, LED hắt gián tiếp

Việc thiết kế ánh sáng theo chức năng không chỉ tạo ra trải nghiệm sống dễ chịu, mà còn giúp tiết kiệm năng lượng, tránh lãng phí ánh sáng tại những khu vực không cần thiết.

Thiếu ánh sáng điểm nhấn cho vật liệu và nội thất

Một thiết kế nội thất có thể được đầu tư rất công phu về vật liệu, bố cục và chi tiết – nhưng nếu thiếu ánh sáng điểm nhấn, toàn bộ không gian có thể trở nên mờ nhạt, đơn điệu và thiếu chiều sâu thị giác. Đây là một trong những lỗi chiếu sáng phổ biến nhất, thường gặp ở các công trình nhà ở cao cấp, showroom, nhà hàng, hay văn phòng hiện đại khi ánh sáng chỉ được xử lý ở mức cơ bản – chiếu sáng tổng thể, nhưng không có chiến lược nhấn chọn lọc.

Làm mất chiều sâu thiết kế – không tôn được vật liệu đặc trưng

Trong kiến trúc nội thất, vật liệu chính là “ngôn ngữ” kể chuyện – là yếu tố truyền tải phong cách, cảm xúc và cá tính của công trình. Tuy nhiên, nếu ánh sáng không được thiết kế để tôn lên các lớp vật liệu, thì những gì đẹp nhất – như vân gỗ tự nhiên, kết cấu gạch nung, đá thô, hay kim loại mạ cao cấp – đều sẽ bị “phẳng màu” và hòa lẫn vào nền chung.

Ví dụ:

Một bức tường đá nhám nếu không có ánh sáng rọi xiên, sẽ mất đi hoàn toàn kết cấu
Một hệ lam gỗ chạy trần nếu chỉ được chiếu sáng từ trên xuống, sẽ không tạo được nhịp điệu bóng đổ
Một tấm vách xuyên sáng onyx sẽ chẳng khác gì đá thường nếu không có ánh sáng hắt từ sau với CRI > 90

Ánh sáng điểm nhấn chính là yếu tố kích hoạt vật liệu – cho phép chúng “thở”, phản ứng với ánh sáng và tạo ra chiều sâu thị giác, cảm xúc không gian.

Không có nhấn gây cảm giác nhàm chán, đơn điệu

Khi ánh sáng phân bố đồng đều, không có điểm sáng – tối rõ ràng, mắt người sẽ không biết nhìn vào đâu. Không có điểm nhấn nghĩa là không có điểm dừng thị giác, khiến không gian dù sáng vẫn trở nên… vô cảm.

Đây là lý do nhiều phòng khách, showroom, quán café dù được thiết kế đẹp nhưng khách bước vào vẫn cảm thấy “thiếu hồn”, thiếu điểm thu hút. Một không gian tốt là không gian có nhịp – có cao độ thị giác – nơi ánh sáng dẫn dắt ánh nhìn và kể được câu chuyện thiết kế.

Giải pháp: sử dụng đèn rọi, đèn wall washer và ánh sáng âm để tạo điểm nhấn tinh tế

Để khắc phục, kiến trúc sư và chuyên viên ánh sáng nên bổ sung các lớp ánh sáng điểm nhấn (accent lighting) một cách có chiến lược. Một số gợi ý hiệu quả:

Đèn rọi (spotlight / tracklight)

Dùng chiếu vào tranh, kệ sách, vật liệu tường đặc biệt
Chọn góc chiếu 15°–40° tùy đối tượng
CRI ≥ 90 để vật liệu lên màu đúng & chân thực
Có thể điều chỉnh góc xoay, vị trí rọi linh hoạt

Đèn wall washer

Gắn âm trần, rọi ánh sáng đều từ trên xuống mặt tường
Hiệu quả khi dùng với bề mặt gạch thô, tường bê tông, vách tạo hình
Giúp kéo giãn chiều cao trần, tăng cảm giác mở không gian

LED thanh/LED dây âm

Gắn âm sau tủ, vách, chân tường hoặc khe trần
Tạo hiệu ứng “ánh sáng ẩn”, nâng cao giá trị nội thất
Lý tưởng với vật liệu kính, đá xuyên sáng, hoặc vách CNC

Ngoài ra, nên kết hợp các giải pháp chiếu sáng điểm nhấn với ánh sáng nền dịu (ambient) để tạo sự tương phản – làm nổi bật điểm nhấn nhưng không gây gắt mắt.

Bỏ Qua Yếu Tố CRI Trong Không Gian Yêu Cầu Thẩm Mỹ Cao

Trong thiết kế ánh sáng, bên cạnh nhiệt độ màu và độ rọi, CRI – Chỉ số hoàn màu (Color Rendering Index) là một thông số kỹ thuật vô cùng quan trọng, đặc biệt với những không gian đòi hỏi tái hiện màu sắc trung thực và thể hiện rõ chất cảm vật liệu. Tuy nhiên, trên thực tế, yếu tố này thường bị bỏ qua hoặc xem nhẹ – gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng thị giác của không gian.

CRI là gì và vì sao quan trọng với không gian có tính thẩm mỹ cao?

CRI (Color Rendering Index) đo lường khả năng của nguồn sáng trong việc tái hiện đúng màu sắc của vật thể so với ánh sáng tự nhiên (mặt trời). CRI có thang điểm từ 0 đến 100. Chỉ số càng cao, ánh sáng càng trung thực và cho ra màu sắc càng giống thật.

CRI < 80: ánh sáng lệch màu, thường làm nhạt màu đỏ, ám xanh hoặc ám tím
CRI 80 – 89: chấp nhận được cho không gian cơ bản như nhà kho, hành lang
CRI ≥ 90: tiêu chuẩn dành cho showroom, nhà hàng cao cấp, khách sạn, studio, phòng trưng bày, nơi màu sắc và chất liệu đóng vai trò chủ đạo

Hệ quả khi dùng đèn có CRI thấp

Khi sử dụng đèn có CRI thấp (< 80), bạn đang vô tình làm “méo mó” những gì đẹp nhất trong thiết kế. Một vài ví dụ thực tế:

Vật liệu cao cấp như đá marble, gỗ óc chó, đồng xước… trở nên “phẳng”, mất chiều sâu và không thể hiện đúng màu sắc thật
Tranh nghệ thuật, sản phẩm trưng bày bị nhòe màu, thiếu sắc độ, mất đi ấn tượng ban đầu
Món ăn trong nhà hàng trở nên xỉn màu dưới ánh sáng lạnh hoặc CRI kém, ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm thực khách
Không gian khách sạn dù thiết kế chỉn chu nhưng trở nên nhợt nhạt, không còn cảm giác cao cấp

Ánh sáng sai lệch màu sắc không chỉ làm mất giá trị thẩm mỹ, mà còn phá vỡ định vị thương hiệu của những không gian cao cấp.

Giải pháp: Ưu tiên CRI > 90 cho mọi khu vực cần hiển thị chính xác màu sắc

Đối với các công trình yêu cầu thể hiện trung thực vật liệu và tạo ấn tượng thị giác mạnh, CRI ≥ 90 không còn là khuyến nghị – mà là tiêu chuẩn bắt buộc. Một số gợi ý chuyên môn:

Khu vực nên dùng đèn CRI > 90:

Showroom nội thất, thời trang, vật liệu hoàn thiện: Đèn rọi sản phẩm, đèn chiếu vách, đèn thanh chiếu chất liệu
Nhà hàng cao cấp / fine-dining: Đèn bàn ăn, quầy bếp mở, spotlight chiếu món
Khách sạn – khu vực lễ tân, sảnh lớn, phòng mẫu: Đèn hắt vách, spotlight tranh, đèn chiếu vật liệu đặc trưng
Không gian có vật liệu cần tôn vinh: Gỗ tự nhiên, da, vải cao cấp, kim loại, đá xuyên sáng, gạch thủ công

Kết hợp CRI cao với ánh sáng đúng tông:

Màu gỗ → ánh sáng 2700K–3000K
Màu đá lạnh / kim loại → ánh sáng trung tính 3500K–4000K
Không gian nội thất cần cảm xúc → ánh sáng vàng nhẹ (CRI > 90) kết hợp ánh sáng điểm nhấn

Thiết kế ánh sáng tách rời khỏi concept kiến trúc

Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong quá trình thiết kế và thi công công trình là việc xem ánh sáng như một yếu tố “bổ sung” – chỉ được quan tâm sau khi concept kiến trúc, nội thất và vật liệu đã hoàn thiện. Điều này khiến hệ thống chiếu sáng bị “ép lắp” vào không gian, thay vì được hòa nhập như một phần bản sắc thiết kế.

Khi ánh sáng không đồng bộ với kiến trúc, không gian bị “mất hồn”

Ánh sáng không đơn thuần là công cụ chiếu sáng – mà còn là ngôn ngữ tạo hình, nhấn mạnh đường nét, định hình không khí và cảm xúc không gian. Nếu ánh sáng được xử lý một cách tách biệt, không gắn với bố cục kiến trúc, sẽ dẫn đến:

Vật liệu không được “kể chuyện” bằng ánh sáng – lam gỗ, gạch thủ công, vách kính mờ bị chìm lẫn trong nền tối
Hiệu ứng thiết kế mất đi – trần cong, vách xuyên sáng, mặt đứng đặc biệt không phát huy được tác dụng thị giác
Không gian bị chiếu sáng sai cách – thừa ánh sáng ở chỗ không cần thiết, nhưng thiếu sáng ở những điểm tinh tế cần nhấn
Mất đi sự “chuyển mood” trong trải nghiệm – khách bước vào thấy sáng… nhưng không cảm thấy gì

Một công trình dù có kiến trúc đẹp đến đâu, nếu ánh sáng không hòa quyện cùng thiết kế, sẽ thiếu cảm xúc và tính biểu cảm.

Nguyên nhân: Thiếu sự phối hợp giữa kiến trúc sư và chuyên viên ánh sáng

Trong quá trình triển khai dự án, nếu chủ đầu tư hoặc kiến trúc sư chỉ làm việc với nhà cung cấp đèn ở giai đoạn sau (khi bản vẽ kỹ thuật đã chốt, trần đã đóng, vật liệu đã chọn xong), chuyên gia ánh sáng gần như không còn không gian để can thiệp về mặt ý tưởng.

Những cơ hội để giấu đèn, tạo ánh sáng gián tiếp, xử lý bóng đổ… đã không còn
Đèn chỉ còn là thiết bị “gắn thêm” – thiếu đi sự tích hợp trong ngôn ngữ thiết kế
Không thể phát huy tối đa giá trị của ánh sáng theo concept (ví dụ như: ánh sáng tối giản trong phong cách Japandi, ánh sáng ngắt nhịp trong Brutalism, hoặc ánh sáng mềm dịu trong Organic architecture…)

Giải pháp: Tích hợp ánh sáng ngay từ giai đoạn concept

Để đạt được một thiết kế ánh sáng đồng bộ – nhất quán – có chiều sâu, lời khuyên chuyên môn là:

KTS nên phối hợp với chuyên viên ánh sáng từ giai đoạn lên concept: khi mới bắt đầu phác thảo ý tưởng không gian, vật liệu, cảm xúc chủ đạo

Ánh sáng nên được “thiết kế” – không chỉ “bố trí”. Tức là:

▸ Chọn vùng cần sáng – vùng nên để tối

▸ Quyết định góc chiếu, hướng chiếu, loại ánh sáng phù hợp

▸ Định nghĩa “câu chuyện ánh sáng” của công trình – ánh sáng dẫn dắt người dùng như thế nào?

Chủ đầu tư nên xem ánh sáng là một phần trong ngân sách thiết kế sáng tạo, không chỉ là chi phí thiết bị điện

Triển khai mô hình chiếu sáng thử nghiệm hoặc dựng mô phỏng ánh sáng 3D (lighting render) để kiểm chứng trước khi thi công

Không Tính Toán Bảo Trì Và Chi Phí Vận Hành Ánh Sáng

Một trong những lỗi phổ biến nhưng ít được quan tâm trong thiết kế chiếu sáng là thiếu cân nhắc yếu tố duy trì lâu dài sau khi công trình hoàn thiện. Nhiều dự án lựa chọn thiết bị chiếu sáng dựa trên thẩm mỹ tức thời hoặc giá cả ban đầu, mà không đánh giá kỹ khả năng thay thế, tiêu hao năng lượng và độ bền của hệ thống ánh sáng.

Kết quả là sau vài tháng – hoặc chỉ sau vài năm – hệ thống đèn bắt đầu xuống cấp, phát sinh chi phí cao và gây khó khăn trong bảo trì vận hành, đặc biệt trong các công trình thương mại như nhà hàng, khách sạn, showroom, biệt thự, căn hộ dịch vụ…

Hệ quả khi dùng thiết bị ánh sáng không bền – khó bảo trì

Khó thay thế linh kiện: Đèn lắp âm tường/trần nhưng không có cơ chế tháo rời dễ dàng. Đèn decor nhập khẩu không có linh kiện thay thế trong nước. Đèn LED tích hợp không tháo được module → hư là phải thay cả bộ

Tốn điện, tiêu hao năng lượng: Dùng đèn halogen/truyền thống công suất cao nhưng hiệu suất thấp. Hệ thống không có dimmer hoặc cảm biến – đèn hoạt động 100% ngay cả khi không cần. Đèn không đồng bộ, không thể điều khiển theo nhóm/kịch bản → tăng chi phí điện

Tuổi thọ ngắn, tốn chi phí vận hành lâu dài: Đèn LED giá rẻ tuổi thọ thấp, thường xuyên hư driver. Không có bảo hành rõ ràng, thay bóng liên tục gây gián đoạn vận hành. Với công trình lớn, chi phí bảo trì ánh sáng có thể tăng gấp đôi sau 2–3 năm sử dụng nếu không chọn đúng thiết bị ngay từ đầu

Giải pháp chuyên môn: lựa chọn thông minh ngay từ bước thiết kế

Để tránh rơi vào thế bị động trong tương lai, cần đánh giá giải pháp chiếu sáng dưới góc nhìn vận hành bền vững. Một số tiêu chí khuyến nghị:

Chọn đèn LED chất lượng cao – tuổi thọ từ 25.000–50.000 giờ: Đèn LED hiện đại tiêu thụ chỉ 20–30% năng lượng so với đèn truyền thống. Suy hao ánh sáng chậm, độ ổn định màu và CRI giữ lâu hơn
Ưu tiên đèn có thiết kế module rời – dễ thay thế: Có thể thay bóng LED hoặc driver riêng biệt. Giảm thiểu chi phí nhân công, không cần tháo phá trần tường
Tích hợp điều khiển thông minh – tiết kiệm điện năng: Dimmable light tự điều chỉnh độ sáng theo thời điểm trong ngày. Cảm biến chuyển động/lux đèn chỉ sáng khi cần thiết. Điều khiển theo nhóm (zone), giúp tiết kiệm tới 30–50% điện năng mỗi tháng

Chọn sản phẩm từ nhà cung cấp có dịch vụ hậu mãi rõ ràng: Có linh kiện thay thế tại thị trường nội địa. Bảo hành ≥ 2 năm, hỗ trợ kỹ thuật nhanh chóng. Hệ sinh thái sản phẩm đồng bộ (same series) để dễ đồng bộ thay thế