Mục lục
Trong nhiều thập kỷ, chúng ta vẫn thường xem ánh sáng chỉ là công cụ chiếu sáng và tạo thẩm mỹ cho không gian. Tuy nhiên, theo các chuyên gia hàng đầu như Manuel Spitschan (Giáo sư tại Đại học Kỹ thuật München) và Roberto Manfredini (Giáo sư Nội khoa, Đại học Ferrara), ánh sáng còn là một yếu tố sinh học nền tảng, quyết định chất lượng giấc ngủ, tâm trạng, năng suất và sức khỏe lâu dài.
Ngày nay, khái niệm “sinh học ánh sáng” (chronobiology) được nhắc đến nhiều hơn trong ngành kiến trúc và chiếu sáng. Đây là lĩnh vực nghiên cứu cách ánh sáng – đặc biệt là chu kỳ sáng – tối tự nhiên – điều hòa nhịp sinh học 24 giờ của con người, ảnh hưởng đến hormone, trao đổi chất, khả năng tư duy và tâm lý. Hôm nay hãy cùng LYK tìm hiểu về chủ đề này nhé!!
Nhịp sinh học: Đồng hồ sinh học cần ánh sáng để “chạy đúng giờ”
Cơ thể chúng ta sở hữu một đồng hồ sinh học bên trong não bộ, quyết định khi nào chúng ta tỉnh táo, khi nào buồn ngủ, khi nào hormone tiết ra nhiều hay ít. Tuy nhiên, đồng hồ này không tự nhiên chuẩn 24 giờ mà có xu hướng “lệch nhịp”. Ánh sáng — nhất là ánh sáng tự nhiên ban ngày — đóng vai trò “báo giờ” để hiệu chỉnh nhịp này mỗi ngày.
Giáo sư Spitschan cho rằng: “Ánh sáng không chỉ ảnh hưởng đến tầm nhìn mà còn kiểm soát giấc ngủ, sự tỉnh táo và cả tâm trạng. Thiết kế chiếu sáng hiện đại cần tính đến yếu tố phi thị giác này để không gian sống trở thành nơi hỗ trợ sức khỏe tinh thần và thể chất.”
Ánh sáng nhân tạo và những tác nhân “phá vỡ” nhịp sinh học
Sự phát triển của ánh sáng nhân tạo giúp con người làm việc, sinh hoạt suốt đêm ngày — nhưng mặt trái của nó là làm phá vỡ cân bằng sáng – tối tự nhiên. Theo Giáo sư Manfredini, chỉ trong 200 năm gần đây, con người mới thật sự tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo 24/7 — điều này dẫn đến các hiện tượng như jet lag, làm việc ca kíp, đổi giờ mùa… góp phần gây ra nhiều vấn đề sức khỏe.
Đặc biệt, ánh sáng xanh từ màn hình điện thoại, máy tính bảng đang trở thành “kẻ phá bĩnh” giấc ngủ số một. Các nghiên cứu cho thấy ánh sáng từ màn hình vào buổi tối ức chế sản sinh melatonin, làm rối loạn hormone no – đói, kích thích hormone căng thẳng cortisol, làm tăng nguy cơ béo phì và rối loạn chuyển hóa — đặc biệt ở giới trẻ.
Xu hướng thiết kế chiếu sáng mới: Tôn trọng nhịp sinh học, gắn liền với sức khỏe
Trước những vấn đề này, các chuyên gia đồng tình rằng: Thiết kế chiếu sáng hiện đại không chỉ dừng ở việc làm đẹp không gian, mà cần đồng bộ với nhịp sinh học tự nhiên.
Một số giải pháp nổi bật:
- Ứng dụng ánh sáng biến đổi quang phổ (tunable white) để mô phỏng ánh sáng tự nhiên: sáng xanh mát vào buổi sáng, ấm áp vàng cam vào buổi tối.
- Tận dụng ánh sáng tự nhiên, giảm thiểu ô nhiễm ánh sáng đô thị (ALAN) bằng các dự án chiếu sáng hướng xuống như dự án “Torniamo a vedere le stelle” (Hãy cùng nhìn lại các vì sao) ở Ferrara.
- Thiết kế chiếu sáng đô thị, đường phố và không gian công cộng theo hướng sinh học – bền vững, như Hà Lan đang làm.
- Trong nhà ở, nhà thông minh với đèn LED dimmable, điều chỉnh màu nhiệt phù hợp với từng khung giờ, không gian (phòng ngủ, phòng khách, khu vực làm việc…).
- Trong bệnh viện, bệnh nhân Alzheimer hoặc tim mạch cũng đang được chăm sóc tốt hơn nhờ chiếu sáng điều chỉnh phù hợp bệnh lý.
Các nhà thiết kế chiếu sáng cần làm gì?
Các chuyên gia khuyên rằng:
- Hiểu kỹ kiến thức về ánh sáng phi thị giác: Các chỉ số về cường độ, quang phổ, thời gian phơi sáng.
- Cập nhật khuyến nghị khoa học mới nhất: Chẳng hạn, hướng dẫn đo lường ánh sáng sinh học theo nghiên cứu của Brown et al. (2022).
- Thiết kế ánh sáng theo chu kỳ 24 giờ: Không chỉ chiếu sáng đẹp mà còn “nuôi dưỡng” sức khỏe.
- Kết nối kiến thức khoa học – thiết kế – công nghệ: Hợp tác với các nhà khoa học, kỹ sư, bác sĩ để đưa yếu tố sức khỏe vào quy trình sáng tạo.
Kết luận: Ánh sáng là sức khỏe – Đừng chỉ thiết kế cho mắt, hãy thiết kế cho cả cơ thể
Ánh sáng chính là “nhịp điệu của sự sống”. Thiết kế chiếu sáng tôn trọng nhịp sinh học không chỉ mang lại không gian đẹp mà còn bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho tất cả mọi người. Trong bối cảnh thế giới ngày càng nhấn mạnh đến kiến trúc nhân văn – sức khỏe cộng đồng – tiết kiệm năng lượng, đây chính là xu hướng mà bất cứ nhà thiết kế, kỹ sư chiếu sáng hay doanh nghiệp chiếu sáng nào cũng nên quan tâm ngay hôm nay.
